Jarenlang woonde ze aan de andere kant van de wereld, hield ze zich bezig met wedstrijdzwemmen en had de voortdurende uitdaging om opnieuw een fractie sneller te worden. Voor Isis Caljé werd een verhuizing naar Australië het begin van de vrijheid. Inmiddels staat de 28-jarige actrice en filmmaker aan beide kanten van de camera, schrijft en regisseert ze haar eigen films en gebruikt ze haar talent om verhalen een prachtige betekenis te geven. Haar doorzettingsvermogen, haar nieuwsgierigheid en haar verlangen om te creëren zorgt ervoor dat er altijd wat moois bij mensen achterblijft. Foto: Michel Zoeter

Een verlangen dat al veel eerder aanwezig was

De eerste kennismaking met spelen vond plaats op de basisschool. Daar werd elk jaar een theaterstuk opgevoerd, en Isis kreeg een grote rol. Haar moeder zag hoeveel plezier ze daarin had, en vroeg haar of theater misschien iets was waarmee ze verder wilde. Toch koos Isis daar op dat moment nog niet voor. “Op dat moment had ik daar niet echt oren naar, want ik heb nog acht jaar lang wedstrijd gezwommen en ik wilde daar echt mijn ding van maken,” vertelt Isis. “Ik vond het ook een beetje eng om van theater echt iets te maken waar ik uiteindelijk voor zou kunnen of willen gaan. Het heeft altijd wel in mijn achterhoofd gespeeld. Het was een beetje als ‘forbidden fruit’, iets waarvan je denkt: dat zou ik heel graag willen, maar ik durf het niet of ik mag het niet van mezelf.”

Haar liefde voor spelen ontstond pas veel later nadat ze haar eerste acteerlessen volgde. Ze moest zichzelf eerst de ruimte geven om een verlangen dat er al was daadwerkelijk te onderzoeken.

Australië gaf ruimte aan haar verlangen

Op haar 17^e verhuisde Isis samen met haar gezin en haar tweelingzus naar Australië. De afstand tot haar vertrouwde omgeving bracht haar veel meer dan een andere woonplaats. Niemand kende haar daar vanuit het verleden. Niemand had een beeld van wie zij hoorde te zijn. Dat maakte veel in haar los. “Het voelde als een nieuw begin. Ik dacht: ‘niemand kent mij hier, niemand heeft nog een oordeel over mij. Ik kan gewoon helemaal opnieuw beginnen en mezelf opnieuw introduceren.’ Uiteindelijk heb ik op de middelbare school drama gekozen. Dat vond ik zo leuk dat ik ben gaan kijken hoe ik aan werk kon komen en waar ik kon beginnen. Mijn allereerste klus was figuratie voor een reclame van een belastingadviesbedrijf. Ik vond het zo leuk om op de set te zijn met al die mensen dat ik dacht: dit is het gewoon. Ik wilde verder met acteren.”

Figureren doet ze inmiddels niet meer, maar die eerste ervaring gaf haar wel iets waardevols. Ze begon lessen te volgen, speelde in korte films en zette steeds meer stappen binnen een wereld die voorheen vooral als een spannende mogelijkheid had gevoeld. Een introductiecursus screen acting aan het National Institute of Dramatic Art vormde vervolgens een belangrijk moment. Na het opnemen van een eerste scène wachtte Isis gespannen op de beoordeling. De onzekerheid vertelde haar dat ze bang was te horen dat haar droom groter was dan haar talent. De reactie bleek precies het tegenovergestelde. Allesomvattend was haar leidraad in het hele proces de richting naar haar passie. “De feedback was juist zo positief dat ik dacht: misschien heb ik hier wel gewoon talent voor. Misschien heb ik iets gevonden waar ik echt talent voor heb en waar ook mijn passie ligt.”

De discipline uit het zwembad bleef

Het wedstrijdzwemmen verdween uit haar dagelijks leven, maar de lessen uit die periode reisden met haar mee. Een zwemmer traint ontelbaar veel uren om enkele honderdsten van een seconde te winnen. Die mentaliteit blijkt waardevol in een vak waarin talent nooit de enige bepalende factor is. Een rol hangt ook af van timing, het profiel dat gezocht wordt, ontmoetingen, toevallige kansen en mensen die op het juiste moment aan iemand denken. “Ik denk dat doorzettingsvermogen mij het verste heeft gebracht. Door het zwemmen heb ik geleerd dat keihard ergens voor werken uiteindelijk is wat je verder brengt. Dat heb ik meegenomen: gewoon doorgaan. Zeker in deze industrie is het niet alleen talent en het is ook niet alleen hoe hard je werkt. Er komt heel veel geluk bij kijken. Het is net geluk of ze op zoek zijn naar jou, wie je ontmoet of in welk project je speelt waarin iemand jou misschien ziet. Het is een mix van verschillende ingrediënten. Ik denk dat zolang ik niet opgeef, dat geluk op een gegeven moment ook wel weer komt.”

Die instelling zegt veel over Isis. Ze kan wel trainen, maken, zoeken en zichzelf beschikbaar houden voor het moment waarop een mogelijkheid zich aandient. “Zeker bij een sport als zwemmen leer je heel veel over jezelf. Het is zwaar voor je lichaam en je moet ontzettend veel trainen om een paar honderdste van een seconde sneller te zijn dan de vorige keer. Je moet wel doorzettingsvermogen hebben. Anders kom je er gewoon niet, omdat het zoveel van je vraagt.”

Spelen vraagt ook om vertrouwen in zichzelf

Isis heeft inmiddels een veelzijdige weg gebaand. Ze was onder meer te zien in Het Verloren Transport, The Pod Generation en de Videoland-serie Een Moord Kost Meer Levens. Ook speelde ze door de jaren heen bij verschillende theatergroepen en deed ze ervaring op in commercials. Dans en presenteren behoren eveneens tot haar vaardigheden en ze verdiept zich regelmatig in filmvechten en stuntwerk. Tegelijkertijd betekent spelen voor Isis ook omgaan met haar eigen kritische blik. Wanneer ze zichzelf tijdens een scène van buitenaf begint te bekijken, kan de vrijheid die acteren nodig heeft onder druk komen te staan. “Ik denk dat er altijd wel die angst is dat ik misschien niet goed genoeg ben of dat ik het niet zou kunnen. Ook de angst dat mensen een mening over mij hebben blijft bestaan. Doordat ik denk dat zij een mening over mij hebben, krijg ik vervolgens een mening over mezelf. Dan ga ik mezelf als het ware van buitenaf bekijken en word ik heel bewust van alles wat ik doe. Tijdens het spelen kan ik ineens denken: waarom zei ik dat nou op die manier? Dat klonk echt heel slecht of totaal ongeloofwaardig. Dan ontstaat er een soort monoloog in mezelf. Het kan heel desastreus zijn, omdat je daardoor niet lekker aan het spelen bent. Je bent dan bezig met hoe het eruitziet en hoe het overkomt, in plaats van dat je gewoon in het moment speelt. Soms denk ik: oké Isis, gewoon even loslaten en gaan spelen. Dan lukt het ook weer om terug te komen in het moment. Het fijnste spel ontstaat wanneer je gewoon lekker bezig bent en erin zit.

Ik heb weleens gedacht dat iets echt heel slecht was en dat de regisseur vervolgens zei: ‘Ja, dat was top.’ Andersom heb ik ook gehad dat ik dacht dat ik er echt lekker in zat en de feedback was: ‘Laten we toch nog maar een nieuwe take draaien.’ Je weet het gewoon niet. Hoe jij je voelt over een bepaalde voorstelling of scène hoeft totaal niet te weerspiegelen hoe het bij het publiek overkomt.”

Foto: Gemma Rijnders

Zelf een verhaal creëren

Na haar periode in Australië keerde Isis terug naar Nederland. Ze moest opnieuw onderzoeken welke richting bij haar paste. Ook het proces waarin een verhaal ontstaat trok haar aan. Ze werd aangenomen bij de Dutch Filmers Academy en volgde daar vier jaar Film en Audiovisuele Media, met scenario en regie als richting. Haar website laat inmiddels duidelijk zien hoe breed die makerskant is geworden. Bij ZIJ en Auditie werkte ze aan scenario en productie, voor Van Amstel nam ze regie, scenario en productie op zich en bij Vogelsang staan regie en scenario op haar naam. Het makerschap gaf haar iets wat binnen acteren nooit volledig vanzelfsprekend is: de mogelijkheid om zelf beweging te creëren wanneer een rol niet naar haar toe komt. “Ik wilde eigenlijk ook iets maken. Dat kwam deels vanuit het idee dat je als acteur zo afhankelijk bent van andere mensen en van wat zij jou te bieden hebben. Ik wilde net wat meer controle hebben over wat ik doe. Mocht het een keer heel rustig zijn qua opdrachten, dan kan ik alsnog ergens mee bezig zijn en iets creëren. Daardoor ben ik uiteindelijk begonnen met de filmopleiding en met schrijven. Omdat ik al een aantal jaren speelde, merkte ik dat schrijven en zeker het schrijven van personages vrij natuurlijk ging. Als acteur ben je natuurlijk al bezig met karakters analyseren en kijken wat de onderliggende gedachten zijn. Je denkt na over wat eronder zit en wat iemand denkt naast hetgeen wat diegene daadwerkelijk zegt. Ik vond het heel fijn om te merken dat dit bij het schrijven iets was wat vrij natuurlijk kwam. Die combinatie vind ik heel leuk, zowel spelen als maken. Ik zou eigenlijk niet tussen die twee willen kiezen. Als ik echt moet kiezen, ligt mijn hart toch wel meer bij het spelen en theater.”

Familiegeschiedenis krijgt opnieuw een gezicht

De verhalen die Isis maakt, bewegen zich door verschillende dimensies. Tijdens haar eerste opleidingsjaar maakte ze een dramafilm, waarna in het tweede jaar een documentaire over haar oma en haar oma's broer volgde. In haar derde en vierde jaar kwam geschiedenis nadrukkelijker naar voren. Haar afstudeerfilm Van Amstel bracht dat uiteindelijk heel dicht bij huis. De film is gebaseerd op haar overgrootvader, die tijdens de Tweede Wereldoorlog actief was als verzetsstrijder, en richt zich op een van zijn missies. Het werd daardoor meer dan een schoolproject. Een deel van haar eigen familiegeschiedenis kreeg opnieuw een gezicht. “Van Amstel gaat echt over een van de missies die mijn overgrootvader heeft gedaan. Mijn opa en oma waren er heel erg bij betrokken en mijn ouders ook. Veel locaties hebben we in Gelderland gedraaid, omdat mijn opa en oma daar wonen, en mijn oma heeft heel veel geholpen met het vinden van locaties. Het werd echt een familieproces. Mijn opa zag zijn vader ineens vanuit mijn perspectief, gespeeld door iemand anders die ook weer zijn eigen interpretatie van de rol en het personage had. Dat vond hij heel bijzonder. Hij zei tegen mij dat hij zijn vader daardoor op een andere manier was gaan zien, of in ieder geval dit gedeelte van zijn leven. Dat vond ik bijzonder, dat een film zoiets teweeg kan brengen. Mijn opa ging daardoor opnieuw nadenken over zijn vader en over wie hij eigenlijk als persoon was. De hele familie heeft de film uiteindelijk gezien. Zo blijft ook een stukje familiegeschiedenis bewaard.”

Daar krijgt het talent van Isis een betekenis; een film kan een gesprek openen tussen generaties. Een verhaal uit het verleden kan iemand in het heden opnieuw laten kijken naar een mens die hij dacht te kennen. Een vergelijkbare betekenis ontstond bij de documentaire die Isis eerder maakte over haar oma en haar broer, die in Indonesië opgroeiden. Binnen de familie wordt de documentaire nog altijd gebruikt om anderen te laten zien hoe zij die periode zelf hebben beleefd. “De documentaire heb ik echt vanuit hun ervaring gemaakt. Er zit natuurlijk informatie in om de kijker context te geven, zeker voor mensen die niet precies weten wat er in die periode is gebeurd. Het speelde zich af rond de periode na de onafhankelijkheidsoorlog. Ik wilde alleen veel meer hun verhaal laten zien en hoe zij die tijd hebben ervaren, in plaats van dat het een les zou worden over wat er allemaal is gebeurd. “Ik probeer verhalen altijd heel erg vanuit een persoonlijk perspectief te benaderen. De tijd waarin iets zich afspeelt vormt de achtergrond. Natuurlijk heeft wat er gebeurt impact op de personen in het verhaal, maar ik vind het belangrijker om te vertellen hoe zij het hebben gevoeld en ervaren dan alleen te zeggen: dit is er gebeurd, punt.”

Daarin komen haar kwaliteiten als actrice en filmmaker samen. Beide vragen haar om verder te kijken dan wat iemand letterlijk zegt. Beide vragen nieuwsgierigheid naar wat zich onder de oppervlakte bevindt.

Zelf kansen blijven creëren

Australië leerde Isis ook hoe belangrijk het is om niet uitsluitend te wachten tot iemand anders een deur opent. De filmwereld werkt er anders dan in Nederland en veel loopt via agenten. Door zelf uit te zoeken waar mogelijkheden lagen, leerde ze al vroeg verantwoordelijkheid te nemen voor haar eigen ontwikkeling. Na haar terugkeer probeerde ze diezelfde actieve houding mee te nemen naar het Nederlandse werkveld. “Als ik in Nederland was begonnen, had ik waarschijnlijk geen idee gehad waar ik moest beginnen. In Australië had ik al een beetje uitgezocht hoe ik zelf actief naar werk kon zoeken. Toen ik terugkwam dacht ik: ik weet ongeveer hoe ik het daar heb aangepakt, dus laat ik kijken hoe ik hetzelfde principe hier kan toepassen. Zo kon ik zelf naar werk zoeken, mensen leren kennen en mijn weg vinden binnen het Nederlandse filmlandschap, theater en audities. De verhuizing heeft er wel voor gezorgd dat ik met zwemmen ben gestopt en echt vol voor theater en spelen ben gegaan. Op die manier heb ik ontdekt waar mijn passie daadwerkelijk ligt. Dat heb ik vervolgens meegenomen naar Nederland. Ik dacht: ik ga het hier niet bij laten. Ik wil niet afwachten tot er een keer iets mijn kant op wordt gegooid. Ik wil zelf iets kunnen doen en de verhalen vertellen die ik graag wil vertellen.”

Je ziet bij Isis iemand die stap voor stap minder ruimte wil geven aan de gedachte dat een oordeel van buitenaf moet bepalen welke keuze zij maakt. Hierdoor weet ze precies wat ze zou willen zeggen tegen het meisje dat ooit twijfelde of ze zich wel voor het schooltheater moest aanmelden. “Ik zou tegen de jonge Isis zeggen: trek je niet zoveel aan van wat andere mensen denken. Als ik me daar minder van had aangetrokken, had ik waarschijnlijk veel eerder de stap gezet om te gaan spelen. Ik heb gewacht tot ik op een ander continent was en dacht: nu kent niemand mij toch, dus nu kan ik het wel doen. Op de middelbare school in Nederland dacht ik er ook over na om aan het schooltheaterstuk mee te doen. Uiteindelijk deed ik het niet, omdat ik dacht: wat als mensen daar iets van vinden? Wat als mensen vinden dat ik het niet kan? Als ik Isis van toen advies mocht geven, zou ik zeggen: geef je gewoon op en kijk wat ervan komt. Ik had het daar laatst met een vriendin over die ook acteert. Zij zei: acteren is een beroep dat je bij wijze van spreken nog tot je honderdste kunt doen. Je kunt op je honderdste nog iemand spelen die een kleinkind naar bed brengt. Het is niet zoals dansen of zwemmen, waarbij je lichaam op een gegeven moment bepaalde dingen gewoon niet meer kan. Acteren kun je voor de rest van je leven blijven doen. Ik ben nu 28. Stel dat ik tot mijn 88ste doorga, dan heb ik nog zestig jaar. Ik ben nog niet eens op de helft.”

De vrijheid om steeds meer Isis te worden

Die openheid past bij Isis. Een volledig voorspelbare werkweek hoeft voor haar niet. Het ene moment ligt een agenda nog open en korte tijd later kan een onverwachte opdracht alles veranderen. Financiële zekerheid is binnen het vak niet vanzelfsprekend, maar tegenover die onzekerheid staat een afwisseling waarin zij zich thuis voelt. “Je weet niet wanneer iets komt of wat er komt. Dat is aan de andere kant ook het leuke van dit beroep. Je weet niet wanneer je werk krijgt, wie jou ziet, wanneer iemand contact met je opneemt of wanneer iemand aan jou denkt. Soms denk ik: volgende week heb ik nog niets staan. Vervolgens zoekt iemand ineens iemand voor een project en heb je opeens een volle week. Het kan heel snel alle kanten op gaan. Natuurlijk is dat heel onbetrouwbaar als het gaat om geld verdienen, maar die afwisseling vind ik ook juist leuk.”

Wat begon met een meisje dat haar liefde voor theater spannend genoeg vond om haar nog even op afstand te houden, groeide uit tot een leven waarin verhalen steeds opnieuw centraal staan. Australië gaf Isis de vrijheid om te proberen. Het wedstrijdzwemmen gaf haar het doorzettingsvermogen om vol te houden. Acteren leerde haar zoeken naar wat er in een mens leeft, terwijl schrijven en regisseren haar de mogelijkheid gaven om die menselijke lagen zelf vorm te geven.

Daarom is de jonge Isis nog altijd ergens aanwezig in alles wat ze maakt. Ze heeft de stap inmiddels gezet. Voor haar ligt een vak waarin ze nog lang kan groeien en nieuwe mensen kan leren kennen. Zolang Isis haar nieuwsgierigheid, liefde voor verhalen en doorzettingsvermogen blijft volgen, kan elk volgend verhaal weer een wereld openen die ze nu nog niet in gedachte heeft.